W ostatnich czasach niezaprzeczalnie można zauważyć, że rynek kosmetyczny coraz bardziej kieruje się w stronę tzw. naturalności. Chociaż pojęcie to nie ma precyzyjnej definicji w świetle prawa, klienci szukają kosmetyków oznaczonych jako „bio”, „eko” „green” czy „naturalne”. Pomimo absolutnego bezpieczeństwa użytkowania i udowodnionej naukowo skuteczności, surowce otrzymywane drogą syntetyczną schodzą na drugi plan. Dlatego też producenci poszukują coraz ciekawszych i skuteczniejszych surowców pochodzenia naturalnego. Najważniejszą rolę jako źródło naturalnych substancji aktywnych o potencjalnym zastosowaniu kosmetycznym i dermatologicznym odgrywają rośliny.
Wśród substancji aktywnych pochodzenia roślinnego związki fenolowe należą do jednych z najlepiej przebadanych, wykazujących szereg korzystnych działań na skórę. Polifenole to wtórne metabolity roślinne, produkowane przez nie w odpowiedzi na różne czynniki stresowe takie jak infekcje, rany, światło UV czy zanieczyszczenia [1]. Najbogatszym źródłem polifenoli jest vitis vinifera czyli winorośl właściwa, w szczególności elementy owocu - pestki oraz skórki. W winogronach znajdziemy kwasy fenolowe, pochodne kwasu benzoesowego oraz kwasu cynamonowego, a także polifenole, w tym stilbeny, z których najbardziej znanym przedstawicielem jest resweratrol, oraz flawonoidy - najbardziej złożone strukturalnie, w tym antocyjany odpowiedzialne za kolor skórki winogrona, oraz taniny [1].
Z dermatologicznego punktu widzenia znaczenie związków fenolowych wynika z ich właściwości antyoksydacyjnych, które zawdzięczają swojej strukturze chemicznej, a dokładniej liczbie i umiejscowieniu grup hydroksylowych oraz obecności pierścienia aromatycznego. Istnieją dwie hipotezy tłumaczące ich protekcyjne działanie wobec struktur komórkowych. Pierwsza zakłada, że ze względu na łatwość utleniania się, konkurują z elementami komórkowymi o reaktywne formy tlenu, chroniąc w ten sposób białka, lipidy i kwasy nukleinowe przed utlenieniem. Druga hipoteza zakłada, że związek fenolowy, utleniony do formy chinonowej, aktywuje czynnik transkrypcji jądrowej komórek Nrf2, który to indukuje ekspresję genów odpowiedzialnych za syntezę enzymów antyoksydacyjnych, takich jak dysmutaza ponadtlenkowa, katalaza czy peroksydaza glutationowa [4,5].
Stosowanie antyoksydantów w pielęgnacji skóry ma niezwykle korzystny wpływ na jej zdrowie i co za tym idzie wygląd. Przeciwutleniacze chronią struktury komórkowe przed szkodliwym działaniem wolnych rodników, które powstają pod wpływem takich czynników, jak promieniowanie UV, zanieczyszczenia, intensywna aktywność fizyczna czy dym papierosowy. Wolne rodniki to bardzo reaktywne cząsteczki, które szybko reagują m.in. z białkami, kwasami nukleinowymi i lipidami, prowadząc do poważnych uszkodzeń i zaburzeń w funkcjonowaniu komórek. Efektem tego szkodliwego działania są zmarszczki, utrata elastyczności i jędrności skóry, suchość, szorstkość czy powstawanie przebarwień [2,6].
Ze względu na silne właściwości antyoksydacyjne, polifenole pozyskiwane z winogron stały się przedmiotem wielu badań, które potwierdzają zasadność ich stosowania w produktach pielęgnacyjnych. Badania in vitro na ludzkich keratynocytach wykazały, że ekstrakt z pędów winorośli ma silniejsze działanie antyoksydacyjne niż witaminy C i E. Badania in vivo, przeprowadzone za pomocą analizy fluorymetrycznej, wykazały spadek poziomu reaktywnych form tlenu (ROS) w skórze po czterech tygodniach stosowania wyciągu w postaci serum, w porównaniu do grup kontrolnych. Badania dermatologiczne potwierdziły poprawę jakości skóry [2].
Związki fenolowe winorośli to nie tylko substancje o działaniu antyoksydacyjnym. Ekstrakty roślinne bogate w fenole, takie jak kwercetyna i kwas galusowy, wykazały zdolność do hamowania aktywności kolagenazy i elastazy - enzymów, które odgrywają kluczową rolę w rozkładzie białek, odpowiednio kolagenu i elastyny [3]. Ponadto udowodniono, że również resweratrol hamuje aktywność metaloproteinaz macierzy pozakomórkowej skóry [5]. Wyniki tych badań sugerują, że polifenole winorośli mogą stanowić interesujący składnik w kosmetykach o działaniu anti-aging.
Reakcja zapalna jest naturalną odpowiedzią obronną tkanek na uszkodzenia, podrażnienia i infekcje, której celem jest eliminacja uszkodzonych lub martwych komórek. Jednak przewlekły stan zapalny może stanowić zagrożenie dla zdrowia, prowadząc do rozwoju chronicznych chorób skórnych lub ogólnoustrojowych. Proces zapalny jest podstawą wielu skórnych dermatoz, takich jak trądzik pospolity czy trądzik różowaty. Najnowsze badania wykazują, że stan zapalny pojawia się w skórze jako pierwszy, a wzmożona proliferacja oraz keratynizacja ujść jednostek włosowo-łojowych, a także zmiana aktywności sebocytów - zjawiska uznawane dotychczas za pierwotną przyczynę trądziku - są jego konsekwencją [8]. Badania wykazały, że polifenole ekstrahowane z winorośli mogą hamować przewlekłe stany zapalne. Wyciąg z wina, zawierający antocyjany, proantocyjanidyny oraz pochodne kwasu cynamonowego, wykazał silniejsze działanie przeciwzapalne niż indometacyna - lek z grupy NLPZ (niesterydowych leków przeciwzapalnych). Proantocyjanidyny pozyskiwane z pestek winogron wykazują silne działanie przeciwzapalne. Dzięki zdolności neutralizacji wolnych rodników, zapobiegają peroksydacji lipidów, a tym samym powstawaniu prozapalnych cytokin [3,7]. Z tego względu stosowanie tych związków w kosmetykach przeznaczonych do pielęgnacji cery trądzikowej lub z innymi dermatozami skórnymi, których podłożem jest stan zapalny, wydaje się uzasadnione.
Jednak efektywność kosmetyku w dużej mierze zależy od zdolności substancji aktywnych do przenikania przez naskórek. Badania in vitro wykazały, że mieszanina zawierająca m.in. katechinę, epigallokatechinę, resweratrol i kwercetynę w emulsji O/W skutecznie przeniknęła przez stratum corneum, a związki te zostały zidentyfikowane zarówno w głębszych warstwach naskórka, jak i w skórze właściwej [9]. Z kolei badania z wykorzystaniem skóry ucha wieprzowego wykazały zdolność przenikania katechiny i resweratrolu do skóry właściwej z nośnika, jakim był glikol propylenowy [2].
Winogrona i winorośl są bogatym źródłem związków chemicznych o udowodnionych właściwościach prozdrowotnych. Na szczególną uwagę zasługują związki fenolowe, które wykazują działanie antyoksydacyjne, przeciwstarzeniowe i przeciwzapalne. Wzrost zainteresowania konsumentów i co za tym idzie, rosnący popyt na naturalne formuły kosmetyczne sprzyjają wykorzystywaniu winorośli jako źródła bioaktywnych składników aktywnych. Surowce pochodzenia naturalnego z pewnością nie zastąpią i nie wyprą całkowicie tych otrzymywanych drogą syntezy chemicznej. Jednak stanowią interesującą, efektywną i przyjazną dla środowiska alternatywę, po którą zwolennicy tego typu kosmetyków mogą śmiało sięgać, oczekując widocznych efektów na skórze.
Bibliografia
- Niculescu V-C., Paun N., Ionete R-E. (2018) The Evolution of Polyphenols from Grapes to Wine. Chapter 7 in Grapes and Wines: Advances in Production, Processing, Analysis and Valorization. Published by In Tech, Croatia. ISBN: 978-953-51-3833-4.
- Soto M.L., Falque E., Dominguez H. (2015) Relevance of Natural Phenolic from Grape and Derivative Products in the Formulation of Cosmetics. Cosmetics 2, 259-276.
- De Lima Cherubin D.J., Buzanello Martins C.V., Oliveira Farina L., Da Silva De Lucca R.A. (2019) Polyphenols as Natural Antioxidants in Cosmetic Applications. Journal of Cosmetic Dermatology 19, 33-37.
- Sin Oh Y., Jun H. (2018) Effects of Glucagon-Like Peptide-1 on Oxidative Stress and Nrf2 Signaling. International Journal of Molecular Sciences 19, 26.
- Chool Boo Y. (2019) Human Skin Lightening Efficacy of Resveratrol and Its Analogs: From In Vitro Studies to Cosmetic Applications. Antioxidants 8, 332.
- Ferreira S.M., Santos L. (2022) A Potential Valorization of Strategy of Wine Industry by-Products and Their Application in Cosmetics - Case Study: Grape Pomace and Grapeseed. Molecules 27, 969.
- Korkina L., Kostyuk V., de Luca C., Pastore S. (2011) Plant phenylpropanoids as emerging anti-inflammatory agents. Mini-Reviews in Medicinal Chemistry 11, 823–835.
- Śliwowska A. (2023) Twoja Skóra ma Trądzik. ISBN: 978-83-962025-2-9.
- Zillich O.V., Schweiggert-Weisz U., Hasenkopf K., Eisner P., Kerscher M. (2013) Release and in vitro skin permeation of polyphenols from cosmetic emulsions. International Journal of Cosmetic Science 35, 491–501.